۱۳۹۰ خرداد ۲۳, دوشنبه

جلسه نقد داستان عصر آدینه 2/2/1390 جلسه: (71)

امید حق­بین: داستان نویسی را از کلاس اول راهنمایی (صنف شش مکتب) شروع کردم. برای دل خودم می نوشتم. اولین داستان هایم را حتی خودم هم به یادم نمانده. در آن زمان تنها تفریح و کارم خواندن و نوشتن داستان بود. به جرات می توانم بگویم که تمام کتابهای آرتور کانن دویل، آگاتا کریستی، ادگارد آلن پو، هوشنگ مرادی کرمانی، ژول ورن، ایزاک آسیموف و خیلی های دیگر را در همان دوران نوجوانی خوانده بودم. اولین مجموعه داستانم که در یک مجله چاپ شد (باور کنید حتی خودم آن مجله را ندیدم، معلم انشایمان داستان هایم را برد و گفت که چاپ کرده اند) به خاطر همین پراکنده خوانی­ها از نویسنده­های مختلف، هم طنز بود، هم پولیسی و هم تخیلی. این مجموعه داستانِ دنباله دار، روایت شخصیتی بی دست و پا و بدشانس به اسم یونس بود. چهار داستان کوتاه ده تا دوازده صفحه­ای
از ماجراهای یونس نوشتم. به خاطر همین ماجراهای یونس بود که در سالهای 80 الی 83 تمام کسانی که در مدرسه راهنمایی بصیرت و حتی مدارس همجوار درس می­خواندند مرا می­شناختند. چون بدون استثنا معلم فارسی یا انشایشان داستانهایم را در تمام کلاس­ها خوانده بودند. رمانی را در ذهنم ساختم و پرداختم و سپس اوایل تابستان بود که شروع به نوشتنش کردم. نام این رمان خیالگر است و چیزهایی که در درونم بوده اند را در آن نوشته ام. نمی­دانم از نظر اکادمیک چه مارکی به این رمان خواهد خورد اما از نظر خودم رمانی است که مرا تا به حال از بعضی دردها خالی کرده است.

کتاب چهره
                                                                                                                                                  امید حق­بین

- قبول دارم، راست مِگی... ای دخترا دَ اینجه فقط برای خالی کردن عقده هایشان می آیند.
- می فامی، مه با هیچ دختری دوست نَمیشُم. اوایل چرا، دوست میشدم. اما پسان فامیدم که اگر دوست شوی آبرویت را می برند.                                                                                                                                       پیش از آنکه جمله بعدی اش را بگوید یکمرتبه غیبش زد. تعجب کردم که چرا جمله اش را تمام نکرد و رفت؟ چرا خداحافظی نکرد؟ مدتی انتظارش را کشیدم، اما خبری نشد. در این فرصت به فکر فرو رفتم. خوب که به گفتگویمان فکر کردم خنده ام گرفت. تو گفتی و من باور کردم! عجب آدمهایی هستند. فکر می کند من نمی فهمم. مثل روز برایم روشن است که از صدها دختر خواسته تا با او دوست شوند اما جواب رد شنیده. حالا می آید و این حرفها را می زند. آخر یک نفر نیست که به این مردک بگوید، اگر دختران برایت مهم نیستند پس چرا در بیشتر گفتگوهایت گپ را به سوی آنان می کشانی؟ نشد یک مرتبه با این آدم صحبت کنم بی آنکه از دختران و به قول خودش جنس بد آنان نگوید. همان بهتر که رفت. گفتگو با او تکراری شده بود. باید همصحبت دیگری پیدا می کردم. مدتی این طرف و آن طرف برای خودم چرخیدم تا شاید کسی را بیابم. بحث با کسانی که آمده بودند دیگر برایم لذتی نداشت. چون آنها را هر روز می دیدم. هنرشان این بود که راست و دروغ را بهم بافته و فقط از خودشان تعریف کنند. دنبال یک نفر جدید می گشتم.                                                                                                                            صدای لرزه ی خفیفی مرا از آن دنیا بیرون آورد. موبایلم بود که زنگ می خورد. ناخودآگاه چیزی در درونم گفت چه خوب شد آهنگ گوش نمی دادی وگرنه صدای لرزه موبایل ات را نمی شنیدی. موبایل را درست بالای اسپیکر کامپیوتر گذاشته بودم. دست راستم هنوز بر روی موس بود و مرا همچنان با آن دنیای مجازی پیوند می داد. آن دنیا نیز چنان مرا با خود درگیر کرده بود که اجازه نداد حتی لحظه ای پیوندم را قطع کنم. بدون فکر با دست چپم موبایل را برداشتم و بی آنکه نام تماس گیرنده را بخوانم جواب دادم:
- بله؟                                                                                                                                        صدای آشنایی از آن طرف خط پاسخ داد:
- الو، سلام ستاره.                                                                                                                          صدا هم آشنا بود و هم دلنشین. اما هنوز کاملا به دنیای واقعی خودم برنگشته بودم که بتوانم صاحب صدا را شناسایی کنم. به سرعت موبایل را پیش رویم گرفتم تا نام تماس گیرنده را بخوانم. ای وای! اجملِ خودم بود. آنقدر غرق آن دنیای مجازی شده بودم که حتی صدای شوهرم را از پشت تلفن نشناختم. با دستپاچگی پاسخ دادم:
- سلام اجمل جان. خوبی عزیزم؟
- خوبم، تشکر. کجا هستی؟ ده خانه هستی یا ده فیس بوک؟                                                                            لحن صدایش یک نوع طنز بی غرض را حمل می کرد. اجمل بسیار نازنین بود. به خاطر همین نمی توانستم به او دروغ بگویم. دوستش داشتم. با خنده گفتم:
- ده فیس بوک.
- می فامم که اونجه هستی. خیر است باش. دیگه رقم خو تنهایی ده خانه ساعتت تیر نمشه. مَگَم چرا کده نام مه آن لاین شدی؟ نگفتی اگه رئیس شرکت نام مره آن لاین ببینه، پیش خود چی فکر می کنه؟ میگه ای بچه هیچ کار نمی کنه. فقط ده فیس بوک چکر زده راهیست؟
- ببخشید اجمل جان. فقط خواستم ببینم ده فیس بوک تو چی جریان داره. همیالی می برآیم. حداقل ای ره خو بگو از کجا فامیدی که مه کده نام تو آن لاین شدم؟
- همکارم گفت. بیچاره از مه پرسان کد تو خو دیگه کار کده راهیستی، خی چرا نامت ده فیس بوک آن لاین است؟
- همی آلی می برایم. کاری نداری دیگه؟
- خیر است. ای گپ اوقدر مهم نبود. از خاطر دیگه گپ تلفن کدِم. خواستم مهمانی امشب ره یادآوری کنم. از یادت خو نرفته؟ امشب پدر و مادرم خانه ما می آیند.
- واو، خوب شد برا مه زنگ زدی. بخی از یادم رفته بود.
- حدس می زدم که همی گپ ره بگی. ایقدر ده فیس بوک غرق میشی که زمان و مکان از یادت مره. مقصد امشب بینی ماره پیش پدر و مادرم نبری.
- خو صحیح است. آلی خو وخت است. پسان تر شروع می کنم به آشپزی. کاری نداری؟
-نی، بخیر باشی. خداحافظ                                                                                                                 وقتی تلفن را قطع کردم یک نفس راحت کشیدم. تازه یادم آمد که من کی هستم و کجا هستم. تا چند دقیقه پیش به مرد بودنم شکی نداشتم. حتی به صورت خصمانه ای پشت دختران و زنان مردم بدگویی می کردم. چه می شد کرد، مثلا آن موقع من مرد بودم. مثل دیوانه ها با خودم بلند بلند خندیدم.                                                                                                      به ساعت نگاه کردم. کمی از ظهر گذشته بود. برای آشپزی کردن وقت به اندازه کافی داشتم. ترجیح دادم کمی دیگر هم در فیس بوک چکر بزنم. اما اینبار می بایستی با نام و حساب خودم وارد می شدم. اصلا چرا نام و حساب خودم؟ همه در آنجا مرا از نزدیک می شناسند. در زندگی واقعی کم آنها را دیده ام که در اینجا هم بخواهم با آنها پیچ و تاب بخورم؟ حیف وقتم نکرده؟    یادم آمد که یک حساب کاربری با نام مستعار نیز دارم. بله درست است، اگر از آن استفاده بکنم لذتش بیشتر خواهد بود. به سراغ کامپیوتر رفته و از حساب اجمل خارج شدم. سپس شروع کردم به نوشتن نام کاربری و رمز عبور خودم. همزمان با نوشتن زیر لب زمزمه نیز می کردم:
- منیبه نقطه بادبان صحرا. رمز عبور، یَک دو سه چهار چهار سه دو یَک یَک دو سه.                                              از اینکه مالک این حساب بودم و در استفاده از آن دست باز داشتم، خوشحال شدم و لبخندی زدم. وقتی وارد شدم، لبخند رضایتم تبدیل به یک پوزخند شیطنت آمیز شد. حالا دیگر برای دیوانگی ها و شخصیت آفرینی هایم حاضر و آماده بود. از اینکه حساب فعال و پر رفت و آمدی داشتم به خودم می بالیدم. شانزده تا آگهداد یا به اصطلاح خود فیس بوکی ها نوتیفیکیشن داشتم. چهارتا پیام شخصی برایم آمده بود و شش نفر از من درخواست دوستی کرده بودند. از آن تعداد آگهداد شش نفر فقط بر روی عکس قلابی ام نظر داده بودند. سه نفر این عکس را دوست داشتند. چند نفر دیگر هم بر روی دیوارم جملاتی نوشته بودند که چیز زیاد مهمی نبود. ترجیح دادم به سراغ پیام ها بروم. سه تا پیام اول چرند و پرند بودند. اما پیام چهارم یک متن کاملا دور و درازی بود که کنجکاوم کرد تا بخوانمش. چند سطر اولش را که خواندم از رک بودن نویسنده اش تعجب کردم. واقعا که نویسنده اش اصلا شرم نداشت. معلوم بود که یک شخص عقده ای است و میخواهد خودش را از این طریق ارضا کند. به حد زیادی از خودش تعریف کرده بود. متن پیامش کاملا سکسی بود که هیچ، در آخر آن نیز با کمال چشم سفیدی خواننده پیام را دعوت به داشتن یک سکس داغ می کرد.                                                                                                          ترجیحا از آن صفحه خارج شدم و به سراغ دعوتنامه ها رفتم. همه مرد بودند. دعوت دوستی همه به جزء یک نفر را قبول کردم. آن بنده خدا هم گناهی نداشت، فقط از اسم و عکس اش خوشم نیامد. سپس تا مدت زیادی وقتم را گذاشتم بر روی خواندن معلومات افراد مختلف. به هر سوراخی سرک می کشیدم و بر روی هر دیواری چیزی می نوشتم. از این کار که خسته شدم به سراغ عکس های دیگران رفتم و نظرهای زیادی دادم. کسی را ریشخند می کردم و از کس دیگر تمجید می نمودم. گاهی نیز جواب نظراتم به سرعت داده می شد و ناچار می شدم بازهم نظر بدهم. یکی دو بار هم با چند نفر چت کردم، اما چون بچه سن بودند ترجیح دادم که به زودی چت را قطع کنم.                                                                                           در این بین بی اختیار، متواتراً گوشه چشمی به قسمت پیامها داشتم. چیزی ته دلم می خواست جواب آن شخص را بدهم. بین شخصیت ستاره خانم – که شوهر دارد – و منیبه – که شخصیتی مجازی و بی شوهر است – گیر کرده بودم. چه لزومی دارد که جلوی خودم را بگیرم؟ او که نمی داند من ستاره هستم و شوهر دارم. بالاخره تصمیم گرفتم چیزی برایش بنویسم و کمی نیز او را آزار دهم.                                                                                                                            "سلام. آقای افراسیاب عزیز. من منیبه هستم. ساکن کابل. 27 ساله و خانه دار. شوهرم را از دست داده ام. شما خیلی از خودتان تعریف کرده اید. می شود بگوئید چند ساله هستید؟"                                                                                      پیام را برایش ارسال کردم و دوباره شروع کردم به چرخ زدن و چرند و پرند نوشتن بر روی دیوار دیگران. اما هنوز چند دقیقه ای نگذشته بود که دیدم پیامی برایم آمده است. وقتی آن قسمت را باز کردم دیدم همان شخص پاسخم را داده است. از اینکه یک بازیچه دندانگیر را پیدا کرده بودم خوشحال شدم.                                                                                      "سلام عزیزم، من 47 ساله هستم و همانطور که در پیام قبلی نوشته بودم انجنیر می باشم. اتفاقا من هم در کابل زندگی می کنم. اگر گفته هایم را قبول داری و خودت هم ارزشش را داشته باشی پولی خوبی برای یک ساعت با هم بودن به تو می دهم. عکس ات که بسیار مقبول است"                                                                                                                  خنده ام گرفته بود. عجب آدمی را یافته بودم. هنوز چیزی نشده حرف از پرداخت پول خوب می زند. بهتر است کمی ناز کنم و به این صورت بیشتر آزارش دهم.                                                                                                      "ببینید آقای محترم، من پولی نیستم. خدا نگهدار"                                                                                    همانطور که داشتم با موس بازی بازی می کردم تا جواب آن مرد بیاید چشمم به ساعت کامپیوتر خورد. چه می دیدم. ساعت نزدیک پنج عصر بود و من حتی ذره ای برای شام آمادگی نگرفته بودم. تازه گرم یک بازیچه جدید شده بودم ضد حال خوردم. گویی یک دوصد لیتری آب سرد بر رویم ریخته باشند. انگار این اجمل بود که این کار را کرد، چون دوستش داشتم. اگر از پدر و مادرش خوب پذیرایی نکنم، هرگز مرا نخواهد بخشید.                                                                               وای که در این کتاب چهره زمان بسیار زود می گذرد. نمی دانم چرا نامش را فیس بوک مانده اند. فقط میدانم که هر صفحه از آن یک چهره جدید است. من که در این کتاب هزار چهره شده ام. گاهی زن خانه دار، گاهی همسر یک دیپلمات، گاهی مرد، گاهی دختر بچه ای هوس باز و سر به هوا، گاهی انجنیر و ... می شوم. حالا هم که کم مانده بود نقش یک فاحشه را بازی کنم.                                                                                                              باید هر چه زودتر دست به کار شده و غذای شب را فراهم کنم وگرنه چیزی از ستاره واقعی در پیش فامیل خسر ام باقی نخواهد ماند. اما قبل از رفتن همان اعتیاد خوره مانندی که باعث می شد برای خودم در این فضا شخصیت سازی کنم از من خواست تا پیام آخر را از روی شیطنت به این شخص بدهم.                                                                                         "به هر حال نشد که زیادتر گپ بزنیم. حالا باید بروم خرید. ناوقت می شود. برای خرید به پل باغ عمومی می روم. اگر که می خواهی مرا از نزدیک ببینی ساعت 6 بیا آنجا. یک مبایل فروشی معروف به نام عاطف در  آنجاست. کنار همان مبایل فروشی مرا پیدا می کنی."                                                                                                                            این آخرین شیطنت امروزی ام بود. برایم خیلی لذت بخش بود و باعث شد بازهم بخندم و احساس خوشحالی کنم. اینبار همه چیز به سرعت اتفاق افتاد، حتی نام مبایل فروشی که هرگز ندیده بودمش یکباره به ذهنم رسید. پیام را که ارسال کردم، دیدم پیام دیگری از او برایم آمده است. اما بیشتر از این معطل نکرده و از فیس بوک خارج شدم. با عجله دست به کار شدم و دستی به سر و روی خانه کشیدم. خوشبختانه از صبح همه چیز مرتب بود بنابراین زیاد وقتم را نگرفت. سپس به آشپزخانه رفتم تا مقدمات غذای شب را فراهم کنم. هنوز اولین پیاز را پوست نکرده بودم که صدای چرخش کلید دروازه آمد. اجمل به همراه خسر مادرم وارد شدند. در حالی که هنوز دستپاچگی ناشی از عجله کردن زیاد در من به وضوح معلوم می شد به استقبالشان شتافتم. بعد از یک سلام و احوال پرسی گرم با خسر مادرم، از او پرسیدم:                                                                       - خی پدر جان کجاستن؟                                                                                                                  اجمل گفت: نمی دانم، مَه مادر جان رَه دان دروازه گیر کدم. مادر میگه تا نیم راه همراه مه آمد اما مثل ایکه یادش آمده که دواهایش را از خانه نیاورده، بناء پس برگشته.                                                                                         خسر مادرم در ادامه حرف های اجمل گفت: "پدرجانت گفتن اگه ناوقت شد هیچ نمی آیم."                                        بدون اینکه بقیه صحبت برایم مهم باشد از اجمل خواستم تا مادر جان را به مهمانخانه راهنمایی کند. خودم هم به سرعت به آشپزخانه برگشتم تا چایی دم کنم. از شده عجله لرزه بر جانم افتاده بود، چون از آنطرف برای آشپزی بسیار ناوقت می شد. اما شکر خدا اجمل مثل یک شوهر خوب بازهم به دادم رسید و گفت که چایی را خودش دم می کند. در این بین به نیشخند گفت که "چکرای فیس بوک، ای کارا ره هم داره". اجمل را واقعا دوست داشتم. می دانستم که این جمله را از روی غرض نگفته است. به نوعی داشت غیر مستقیم نصیحتم می کرد.                                                                                              به هر ترتیبی که بود، نزدیکی های ساعت هفت شب شام حاضر شد. انصافا خوب هم پخته بودم. درست وقتی که زیر دیگ را خاموش کردم خسر ام از راه رسید. از دیدنش خوشحال شدم و استقبال گرمی از وی کردم. بنده خدا گفت که داروهایش را فراموش کرده بوده، بنا براین ناچار شده بود که به خانه برگردد. به پیشنهاد خسر ام ، ابتدا غذا را آوردم و چای را گذاشتم برای بعد از شام. چون از فرط پیاده روی زیاد بسیار گرسنه شده بود.                                                                        بعد از شام همه دور هم جمع بودیم و از هر دری سخن می گفتیم. خسرم داشت برای ما مدل مبایل جدیدش را معرفی می کرد و مشخصاتش را توضیح میداد. برای من تنها قسمت اتصال به اینترنت و نرم افزار مخصوص فیس بوک اش خوش آیند بود. مبایل را از خسرم گرفتم تا نگاهی به نرم افزارش بی اندازم. اما سوالی که خسرم از ما پرسید مرا از آن شوق و ذوق چک کردن مبایل انداخت و ناخود آگاه غرق دنیایی شدم که بعد از ظهر آنروز برای خودم ساخته بودم. شرم، حیا، روسیاگی، خیانت و ... همه و همه در من جمع شدند. خسرم پرسید:
- شما ها در پل باغ عمومی، مبایل فروشی عاطف را می شناسید؟ شنیده ام مبایل های جدید برای فروش زیاد دارد اما امروز هر چه که گشتم نیافتمش.
کابل – افغانستان
11/10/1389

نگاهی به داستان بازنده

پلو دَم نکشیده

نگاهی به داستان بازنده
داستانی از سکینه محمدی
قاسم قاموس

داستان بازنده دچار ساختارگرایی مفرط شده است. و این سبب شده است تا محتوا قربانی این رویکرد نویسنده شود. به این صورت داستانی فاقد محتوا و خشکی شکل گرفته است که خواننده از آن لذتی نمی­برد. اما این رویکرد کلی نویسنده نیست. فکر می­کردم داستان­های محمدی ساختارگرا است. اما اینگونه نیست. چند تا داستانی که از ایشان خواندم عنصر محتوا را در داستان­های ایشان برجسته یافتم. که به ِجد و یقین، داستان­های خوب و موفقی است. که به یقین می­توان دنیای داستانی محمدی را در آنها یافت.
در واقع می­شود گفت داستان­های محمدی، بیشتر محتوا گرا است تا ساختارگرا. اما داستان بازنده اینگونه نیست. این داستان تا آنجا که توانسته است یک داستان ساختاری است. فن، تکنیک یا ساختار، زمانی­که بر محتوا چیره می­شود جایی برای لذت بردن از متنی به نام داستان، برای خواننده باقی نمی­گذارد.
محتوا، موضوع و هدف اصلی داستان و ساختار، چگونگی بیان این موضوع و هدف است. محتوا و ساختار، دو روی پیشبرد یک داستان است. این دو روی، گاه موازی هم پیش می­روند گاه همدیگر را دور زده از هم پیشی می­گیرند. هیچ داستان موفق و قویی نمی­تواند یک روی داشته باشد. به این معنی که داستان روی محتوا و ساختار شکل گرفته است.
شکل اصلی یک داستان قوی، درآمیزیش محتوا و ساختار است، که این با تلفیق منطقی محتوا و ساختار به دست می­آید. داستانی می­تواند این شکل اصلی­اش را تا انتها حفظ کند که از محتوا و ساختار به یک اندازه بهره برده باشد. این وضعیت، داستان را از رفتن به یک جهت باز می­دارد. اگر خواسته باشیم یک داستان ِ برخوردار از محتوا و ساختار داشته باشیم، داستان مان می­بایست ِپنجاه ِپنجاه از این دو عنصر را در خود داشته باشد.   
گرایش به ساختار، داستان را ساختار گِرا می­سازد. داستان فرمالیستی، داستان فنی و داستان ساختاری از جمله عناوینی است که در اینگونه موارد به کار می­رود. فرمالیست­ها هم عنوانی است که روی ساختار گراها به کار رفته است. ساختارگرایی محض، داستان را غیر قابل انعطاف، خشک و فاقد موضوعیت می­سازد.
در پیک قصه نویسی مرکز آفرینشهای ادبی آمده است: "در عمل کار ساختاری یا فنی بدون محتوا قابل تصور است و آن، هنگامی است که با یک اثر هنری خنثا روبه­رو می­شویم، یعنی هنری که بیش از یک فرم و صورت و بازی خیال­انگیز ذهنی نیست. گاه آثاری از این دِست ما را به شدت متاثر می­سازند و با این همه قادر به کشف محتوا و درونمایه­ی آن نیستیم."3
محتوا و ساختار داستان می­بایست از انسجام لازم برخوردار باشد. این انسجام در داستان از اهمیت زیادی برخوردار است. چرا که داستان فاقد انسجام محتوا و ساختار، ناشی از ضعف آن است. قوت داستان در انسجام بخشیدن طبیعی به داستان است. 
در این داستان همه چیز در ذهن راوی می­گذرد. خواننده در جاهایی فکر می­کند با سه شخصیت در داستان روبه است. مانند این گفت و گو:
"- گوشت نمی دهم ، وحشی می شود. یک تکه استخوان بده دستش.
- استخوان؟
- آره. یکی از این ها را بده سرش گرم شود."
اینجا سه نفر حضور دارد. کسی که می­گوید گوشت  نمی­دهم. کسی که می­گوید استخوان بده. و گیرنده استخوان.
داستان سعی در پیچ در پیچ شدن داشته است. داستانی با ساختار مرموز و مبهم، که در ذهن نویسنده بوده است. نویسنده به اینگونه اسیر ساختار مرموز و مبهم و گنگ داستان شده است. و این، خواننده را سر درگم و گیج از در درک داستان کرده است. در پایان خواننده با چند پرسش اساسی باقی می­ماند که در غایت، راوی اول شخص، کودکی است که سر اسباب بازی سرباز اش را در ابتدای داستان با دهان می­کند. و او را با مادر اش مجسم می­کنیم. و یا آدم بزرگی که بعدها میل به خوردن استخوان انسان سرباز دارد؟ این همه در ذهن او می­گذرد؟ و یا در واقعیت هم وجود دارد؟ که این نوعی رآلیسم جادویی هم است.
این همه فضای رآلیسم جادویی در داستان اگر به خوبی از آن استفاده می­شد می­توانست داستانی موفق بیافریند که این اینگونه نشده است. اما بی­شک، سعی نویسنده این بوده است. این فضا، داستان را تا حدود زیادی وهم­آلود ساخته است. اما این در حد یک طرح باقی مانده بدون اینکه دم بکشد و به پختگی برسد. مثل دیگ پلو دم نکشیده. شاید یکی از دیگ­های پلو خودِ محمدی. 
در داستانهای مدرن و پست مدرن، نویسنده نشانه یا کد می­دهد و خواننده با پی­گیری آن به کنه داستان می­رسد. نویسنده­های بی­تجربه در این زمینه بی­توجه اند و همین موضوع به ضعف داستان و عدم دریافت داستان از سوی خواننده منجر می­شود.         
به نظر می­آید نویسنده چیزهای زیادی برای ارایه در این داستان در سر داشته است. اما از پس هیچ یک برنیامده است. شاید به این خاطر که این تجربه نخست نویسنده از این دست بوده است. به این گونه خواسته است این تجربه را با خواننده شریک سازد. اصولا هر تجربه نوی ناموفق نیست. شاید سر سری و دست کم گرفتن اینگونه داستان از سوی نویسنده، عاملی دیگری بوده است بر ضعف داستان که در انتقال آن به خواننده ناموفق بوده است.
وقتی به سکینه محمدی ایمیل زدم تا داستانی را با انتخاب خودش برای نقد بفرستد، این داستان، "بازنده" بود. بی­شک اگر محمدی این داستان را خودش برای عصر آدینهِ نقد داستان نمی­فرستاد، انتخاب من برای به نقد گذاشتن داستانی از ایشان، غیر از این بود. و من به این انتخاب احترام گذاشتم. 
   

جلسه نقد داستان عصر آدینه 26/1/1390 جلسه: (70)

سکینه محمدی: من متولد 1363 هستم. لیسانس مهندسی کشاورزی دارم. از سال 78 داستان نویسی را شروع کردم. تا الان دو مجموعه داستان دارم به نام های «هوا بوی خاک می دهد» که در سال 82 توسط انتشارات تعاون چاپ شد و مجموعه ی دومم به نام «زنی با حریر ابی در طبقه ی هفتم» توسط انتشارات شریعتی در تهران در سال 86 به چاپ رسید. در حال حاضر هم تلاش می کنم تا مجموعه ی سومم رو به چاپ برسانم.
سکینه که بیست و پنج سال دارد، ده سال است که داستان‌نویسی را آغاز کرده. او  می‌گوید، ذوق شعری پدر که گه‌گاه گل می‌کرد و کتاب‌هایی که او با خودش به منزل می‌آورد، جرقۀ اصلی گرایشش به ادبیات بوده‌است.
او اکنون فارغ‌التحصیل رشتۀ مهندسی کشاورزی از دانشگاه رفسنجان است و در دانشگاه هم مدیر مسئول بخش ادبی نشریۀ "ندای میهن" بوده‌است. خانم  محمدی فیلم‌نامه هم می‌نویسد. دو  فیلم‌نامه‌اش را که برای نقد به دوستان اهل سینمایش فرستاده، تبدیل به فیلم شده‌است. سکینه محمدی اکنون یک مجموعۀ بیست و دو داستانی دیگر هم در دست چاپ دارد، اما تا آن زمان باید منتظر بمانیم تا بدانیم نام آن چیست. او  نویسندۀ وبلاگ "یک فنجان چای تلخ" است که برخی از داستان‌هایش را در آن  قرار می‌دهد.


بازنده

سکینه محمدی


-  ِا، باز سرش رو کندی؟
پس برای چه اسمش سرباز است؟ باید پایش کنده شود؛ باید دستش کنده شود؛ حتی سرش.
- اگر یک دفعه ی دیگر سرش را بکنی یا پایش را، هیچ وقت برایت اسباب بازی نمی خرم.
و سر سرباز را از دهانم می گیرد و وصل می کند به تنش.
از بس استخوان خورده ام ، دندان هایم شده مثل سنگ. همین که استخوان  را می برم طرفش ، آن را له می کند. سنگ اسیاب.
دندان های نیشم مثل چاقوی نوک تیز فرو می رود توی استخوان . 
مغز استخوان خوشمزه است یا خود استخوان؟
بوی گند لاشه های سربازها تمام فضای غار را پر کرده است. چند روز طول کشید تا آن ها را به غار آوردم؟ یادم نمی آید. دو روز؟ سه روز؟
- گوشت نمی دهم ، وحشی می شود. یک تکه استخوان بده دستش.
- استخوان؟
- آره. یکی از این ها را بده سرش گرم شود.
سرم که گرم شود ، بوی تعفن این لاشه ها آزارم نمی دهد. استخوان پای این سرباز چه قدر سفت است. دندان هایم را هر چه فرو می کنم ترق صدا می دهد و لیز می خورد از روی استخوان.
- باز پای این سرباز بیچاره را کندی؟ بزنمت؟
- استخوان چی بدهم؟
- گردن.
- گردن که گوشت ندارد.
- گوشت دوست ندارد. تف می کند. قورت داده نمی تواند.
یک چیزی توی گلویم گیر کرده. یک چیز تیز.
می زند پشتم ، محکم . درد می گیرد پشتم . سرفه می کنم . استخوان از توی گلویم می پرد بیرون.
- بی ادب!
- اشکال ندارد؛ بچه است.
با دست می زنم پشتم، نه خیلی محکم. استخوان این سرباز لعنتی چه قدر تیز است .توی گلویم گیر کرده . سرفه می کنم. گیر کرده وسط گلویم .  نه پایین می رود، نه بالا می آید.
می زنم پشتم. محکم تر. هیچ چیز نمی پرد بیرون.
تیزی استخوان گلویم را خراش می دهد . مثل تیری که لای استخوان گلوی آن سرباز مو بور گیر کرده بود. گوشت ها را پاره کرده بود. لهیده شده بود. گوشت لهیده حالم را به هم می زند.
.                                          لعنتی . چه قدر تیز است.
- خون!
- چی شده؟
- استخوان گیر کرده توی گلویش.
- یا خدا.
- بزن پشتش.
می زنم پشتم. خون از توی گلویم می زند بیرون.
 سرباز لعنتی. از همان اول که دیدمش باید می فهمیدم؛ از همان ریش بلندش.
- چرا ریش ندارد؟
- در نمی آورد.
- کوسه است !
- نباید بیرون برود.
بیرون نمی روم. توی خانه هستم. هی راه می روم. از یک گوشه ی اتاق تا گوشه ی دیگر اتاق فقط سه قدم است. می روم و می آیم. سه در سه.
.                                                                                                                                  سرم درد می کند. گلویم می سوزد. اشکم در می آید.
- خانه به خانه می گردند.
- حالا چه باید بکند؟
- فرار! بزند به کوه.
فرار می کنم. می زنم به کوه. توی غار تاریکی پنهان می شوم.
گلویم می سوزد. خون از توی دهانم می زند بیرون. استخوان بیشتر و بیشتر توی گلویم فرو می رود.
خون فواره می زند از گلویم. بوی تعفن لاشه ها آزارم نمی دهد. بوی خون! سرم درد می کند. دستم را می گیرم روی گلویم. خون از زیر دستم می جهد بیرون. تیزی استخوان فرو می رود توی دستم.
 سرباز لعنتی!
 خون فواره می زند و می پاشد روی لاشه های متعفن سربازها.
چشم هایم سیاهی می رود و غار تاریک هر لحظه تاریک تر می شود.


7/12/88

۱۳۹۰ خرداد ۲۱, شنبه

نگاهی به داستان مال ته بچسب

روایت ساده­ای یک ضرب­المثل

نگاهی به داستان مال ته بچسب
داستانی از احمد بشیر نبی زاده
قاسم قاموس


روایت ساده­ای یک ضرب­المثل در قالب داستانی نوشته شده است. نویسنده یکبار دیگر به این گونه خواسته است بگوید "مال ته مواظبت کن همسایه ات را دزد مگیر". یا مثل معروف "مال گم، ایمان بای".
داستانی بر اساس ضرب­المثلی می­تواند موضوع خوبی برای یک داستان باشد. داستانی شدن هر ضرب­المثلی می­تواند متفاوت و از زاویه متفاوت باشد.
مال ته بچسب از این نگاه که کار نخست نویسنده است ایرادی زیادی بر آن وارد نیست. این داستان روایت ساده، بی­تکلف و بدون هرگونه پیچیدگی زبانی و ساختاری است. همه هم و غم نویسنده این بوده است که مال ته بچسب همسایه ته دزد نگیر. همین. فراتر از این چیزی در داستان نیست که قابل عرضه برای خواننده باشد.
مواردی در داستان است که خواننده فکر می­کند از اینجا داستان در لایه­های جدا از داستان، اصلی پیگیری می­شود. عسکر جوانی برگشته از ولایت هلمند یکی از این موارد است. جنگ در هلمند با طالبان و آسیب دیده­گی این سرباز جوان می­تواند لایه­ی دیگری در داستان باشد. داستان اگر در دو لایه و دو جهت پیگیری می­شد می­توانست آنرا از وضعیت کنونی بیرون آورده و به پایان جالب بینجامد.  
مورد برجسته­تر دیگری  در اینجا درج تاریخ در ابتدای داستان است. "22 دلو 1388 ساعت هفت شب" این مورد است. خواننده احساس می­کند کلید اصلی داستان برای کشف، در همین تاریخ است. او فکر می­کند موضوعی مهمی در پس این تاریخ است که نویسنده خواسته است آنرا برای خواننده مطرح سازد. چرا که این تاریخ، در افغانستان، تراژدیی را در درون خود دارد. این تاریخ، همان 22 دلو 1371خورشیدی است. 
تراژدی در این روز رقم خورده است. و این اتفاق در روز این داستان هم می­توانست بیفتد که ­نیفتاده است. ساعت شش و سی دقیقه  صبح می­توانست شروع اپیزود دوم داستان باشد. این چیزی است که خواننده در ذهن خود می­سازد. اما در غایت، هیچ اتفاقی در داستان نمی­افتد.
و داستان بدون نگاه و حتا نیم­نگاهی به آنچه در داستان آمده است و می­توانست در صورت پرداختن به آن  از محتوا و ساختار قویی برخوردار باشد به پایان می­رسد بدون اینکه به حداقلی از انتظار خواننده پاسخی گفته باشد.

نقد داستان مال ته بچسب

نگاهی به داستان مال­ته بچسب
داستانی از احمدبشیر نبی زاده
غلام حسین پرویز


داستانی "مالته بچسب" وضعیت نا به هنجار و نابه سامان اجتماعی و اقتصادی مردم افغانستان را مخصوصاً در دهۀ هشتاد که این کشور صاحب نظم و نظام نسبیی بوده، بازتاب داده است. افغانستان در اوایل دهۀ 80 یعنی بعد از توافقنامۀ کنفرانس بن در 11/11/1381 بعد از سه دهه جنگهای داخلی با همکاری، مساعدت و اشتراک جامعه جهانی صاحب نظام نسبتاً دموکراتیک گردید. تلاشها و مساعدت های همه جانبۀ جامعه جهانی باعث گردیده بود، مردم این سرزمین بیشتر امید وار بوده و توقع بالای از حاکمیت بوجود آمده داشته باشند. با گذشت زمان چنانکه در این داستان به قسمت از آن اشاره شده است، امید مردم به ناامیدی مبدل شده و تغییر خاصی در وضعیت کلی به ویژه زندگی عامه مردم رونما نگردد.
برگشت مهاجر تازه برگشته از ایران، عسکر جوانی که از ولایت هلمند برگشته و دچار آسیب از جانب طالبان شده و همچنان پسربچۀ خورد سال شاگرد مکتب که ساعات تفریح را باید در کنار پدرش در هوتل کار نماید. همه نمایانگر تداوم وضعیت قبل از دهۀ 80  است که گروهی پست و گرگ صفتی به نام طالب حکمروایی داشت.
به حکایت داستان، بعد از گذشت 8 سال از تحکیم و استقرار نظامی به نام جمهوری اسلامی افغانستان، هنوز در ولایت بامیان دوای برای درمان مرضی وجود ندارد. اگر این موضوع را کمی نمادین تصور کنیم، در بامیان هیچ چیزی برای رفع مشکلی و دفع چالشی وجود ندارد. مردم و باشندگان منطقه برای رفع مشکلات روز مره شان باید فرسخ ها را طی کرده تا به مشکلش رسیدگی صورت گیرد.
این یعنی نظام متمرکز است و اجازه نمی دهد هیچ کاری در ولایات و مناطق دور دست انجام پذیرد، باید از هر مکانی و بیابانی بیاید پیش سلطان مملکت و مشکلش را از نظرگاه جناب ایشان بگذراند.
این نشانۀ قدرت محوری و انحصاری کردن صلاحیت های اجرایی توسط شخص رئیس جمهور و اطرافیان نزدیکی اوست، چیزی که  امروز مردم از این روند به ستوه آمده و زندگی مردم را به گونۀ خطرناکی به چالش کشانده است.
نکتۀ دیگر اینکه چرا بامیان؟؟؟
چرا از قندهار نه، چرا از جلال آباد نه؟
پاسخ واضح است، چونکه در اینجا قومی به نام هزاره بودوباش دارند و از نظر حاکیمت موجود کار کردن در مناطق که غیر از قوم پشتون هستند الویت ندارد. این از اصول استراتیژیک نظام و حاکمیت موجوده است. اول پشتون دوم تاجیک سوم هزاره، چهارم ازبک و ...
این واقعیت اینکار ناپذیر افغانستان گورستان است. هیچ روندی را و هیچ موردی را نمی توان یافت که بر بنیادی آن به حقوق اساسی و انسانی اقوام غیر پشتون اندک توجهی صورت گرفته باشد. تعبیر عمیق و دقیق، شایسته و بایسته از افغانستان امروزی همان گورستان است.
ادبیت داستان ضعیف است تا آنحد که داستانی بودن آنرا کمرنگ ساخته است. منظور ازاین گفته این است که آن لطایف  و باریک بینیها و باریک سازیها که موجب شود خواننده متاثر شده تحریک گردد و به وجد و جنبش آید، در داستان کمرنگ است. در اینجا هدف ادبیات برآروده نشده است چراکه نقش  و یا دخالت و تصرفی ادبی ضعیف است. بنابراین بر بنیاد این دیدگاه موضوع داستان مناسب، ولی شیوۀ بیان ( چگونه گفتن) آن کمی ضعیف تر است.
زبان و گویش داستان ساده و ترکیب و ترتیب واژه ها درآن مستحکم نیست، یعنی واژه ها در محور همنشینی پریشان بوده وباهم مأنوس نیستند این در واقع تازه کار بودن نویسنده را نشان می دهد. فضای نوشته داستانی ولی واژه ها و ترکیبات آنقدر داستانی نیست.
عنوان داستان قسمتی از ضرب المثل قدیمی است که ظاهراً هدف نویسنده را در این نوشته شکل داده است. اگر چنین باشد این عنوان هیچ تازه گی ندارد. این موضوع را پیشنیان هم از ما کرده خوب درک می کرده و هم به جایش بکار می برده است. بدیل برای عنوان داستان نیافتم و بهتر است که آنرا به خود نویسنده واگذار کنم.
داستان ساختار مشخص و مرتبی ندارد، از این نگاه می توان آنرا در قطار داستان های امروزی قرار داد. اینکه مدرن است یا پست مدرن نظری ندارم ولی ساختار کلاسیک در آن رعایت نشده است.

جلسه نقد داستان عصر آدینه 19/1/1390 جلسه: (69)

احمدبشیر نبی زاده، متولد قوس 1357در غرب کابل. موفق به ادامه تحصیلات ابتدایی نشد. و به دلیل جنگ­های داخلی به همراه خانواده به زادگاه پدری­اش غزنی، بازگشت و در سال 1377 بدون خانواده، راه ایران در پیش گرفت. در سال 1385 به عنوان شاعر به عضویت مرکز فرهنگی خانه ادبیات افغانستان درآمد. بعد از برگشت به کشور، عضو موسسه فرهنگی در دری کابل شد. مدتی است به نقد داستان می­پردازد. این نخستین داستان کوتاه ایشان که به نقد گذاشته شده است.

داستان "مال ته بچسب" بعدا گذاشته می شود

نگاهی به داستان در ایستگاه قطار

عذاب وجدان

نگاهی به داستان در ایستگاه راه­آهن
داستانی از هرتا مولر
قاسم قاموس


به نظر می­آید با داستانی ساده و رو راست روبه­رو هستیم. که ِروایتی از جنگی است، که حالا برای خواننده بازگو می­شود. مثل همه­ی جنگها. که اگر اینگونه بود، دیگر جذابیتی برای خواننده نداشت. نویسنده­های زیادی­ جنگ را ِروایت کرده و راوی جنگ بوده اند. و از زاویه­های مختلف، جنگ صورت گرفته در جغرافیاهای مختلف ِروایت شده است.
به همین خاطر، "در ایستگاه راه­آهن"، خواسته است ِروایت دیگرگونه­ی از جنگ داشته باشد. این ِروایتِ دیگرگونه، به پیچیده­گویی داستان انجامیده است. و به همین خاطر است که، داستان تا حدودی پیچیده و چند لایه به نظر می­آید.
در داستان، چهره راوی بیش از هر چیزی دیگری برجسته است. شاید به این خاطر که کلیدی برای کشف اگر وجود داشته باشد، این کلید، راوی است. شاید به همین خاطر است که جنسیت او روشن ناشده مانده است. لباسی نازک و مِشکی، تنها مشخصه­ی ظاهری راوی است که در جایی، با مادر اش همانند شده است. این می­تواند از مشخصه مونت راوی باشد.
در داستان چند چیز است که خواننده می­پندارد با پیگیری آن به نتیجه­ی می­رسد. که یکی از این چیزها، گل سفید پژمرده­ای است که مرد جوان به سینه­اش می­فشارد. و در جایی که مادر با این گل، عکس انداخته است. در جایی هم، یک گلدان با دسته‌ای گل سفید پژمرده آمده است. و در جایی دیگر، که راوی در حلقه‌ای از گل‌های سفید دراز کشیده است. اما در غایت، گلی با این مشخصه، کمکی به درک خواننده از داستان نمی­کند.  
مشخصه­ای دیگر این داستان، زن روسی و مزرعه­ی شلغم است. آنجا که مرد کوتاه قد در باره پدر  راوی، در خاکسپاری او می­گوید: "او حتی به زنی که در یک مزرعه‌ی شلغم بود هم رحم نکرد و او را آزار داد. ما با هم بودیم. به همراه چهار سرباز دیگر. وقتی که دیگر می­خواستیم اونجا را ترک کنیم آن زن که اهل روسیه هم بود خونین و مالین شده بود. و تا هفته­ها بعد از آن ماجرا ما نتونستیم فراموشش کنیم و هنوز توی ذهن همه‌ی ما مونده بود."
و در جایی مادر راوی در مورد خود می­گوید: "در روسیه آنها موهایم را تراشیدند و این کمترین مجازاتشان بود. من از گرسنگی تلو تلو می‌خوردم. وقتی که شب شد من به مزرعه‌ی شلغم رسیده بودم. سینه خیز پیش می‌رفتم. نگهبانی تفنگ به ِدست آنجا بود که اگر مرا می‌دید به طرفم شلیک می‌کرد و مرا می‌کشت. مزرعه خشک خشک بود. اواخر پاییز بود و برگ شلغم­ها از سرما سیاه و پژمرده شده بود."
مادر مولر "پس از جنگ جهانی دوم، توسط نیروهای نظامی شوروی به اردوگاه کار اجباری اعزام شد. پدرش نیز زمان جنگ جهانی دوم از اعضای گروه اس اس وافن بود و در دوره حکومت کمونیست‌ها، از طریق رانندگی کامیون امرار معاش می‌کرد. پدربزرگش زمانی کشاورز و تاجر ثروتمندی بود، که دارایی­اش به دِست حکومت کمونیستی رومانی ضبظ شد."
چه رابطه­ای بین زن روسی مزرعه شلغم که مورد تجاوز جمعی قرار گرفته، و مادر راوی که زمانی از مزرعه­ی شلغم در روسیه گذر کرده است، وجود دارد؟ و چه رابطه­ای می­تواند وجود داشته باشد، بین پدر نویسنده که راننده کامیون است و پدر راوی که در جایی او هم راننده کامیون است. آنجا که راوی می­گوید: "در عکس دیگری پدر پشت فرمان یک کامیون نشسته بود. کامیون پر از گاو بود. پدر هر هفته گاوها را به کشتارگاهی در شهر می‌برد." این کشتارگاه، حسی را در خواننده ایجاد می­کند که همخوانی خوبی با فضای داستان دارد.  
داستان، نوعی اعتراض به جنگ و انتقام­جویی است که می­تواند منشاء­ی باشد برای جنگ. که در وجود راوی نِهفته است و به اینگونه، آنرا فریاد زده است. می­توان گفت داستان، باز پرداخت زندگی خود نویسنده هم است که در بهبوحه­ی جنگ دوم جهانی، این جنگ را تجربه کرده است.    
داستان، ِروایت جنگی است که فاجعه­ی آن پایان ناپذیر است. روای، جنایتی را ِروایت می­کند که یک پای آن پدر اش است. این اعتراف به گناه، ناشی از عذاب وجدانی است که راوی از آن رنج می­برد. این عذاب وجدان ناشی از جنایتی است که پدر راوی مرتکب شده است، و حالا فرزند او از آن رنج می­برد.
هر اندازه به پیش می­رویم داستان، چند لایه و پیچیده­تر می­شود. این پیچیده­گی اما در حد یک طرح، باقی مانده است، و داستان را در چند لایه­ی جدا، پیش نبرده است. در حالی­که طرح داستان در چند لایه، این انتظار را در خواننده بوجود می­آورد، که این لایه­ها، هر کدام به سرانجامی برسد، که نمی­رسد.  
پیش نرفتن داستان در چند لایه، ناشی از چیزی است که نمی­تواند پاسخی قانع کننده­ی، برای خواننده باشد. چرا که این کار ناشی از ضعف داستان است، نه از شگرد داستان. داستان اما فاجعه جنگ را به خوبی بازتاب داده است. حالا در پس از جنگ، روح زخم خورده انسان قربانی این جنگ را می­توان به راحتی درک کرد. اینجا در پس از جنگ، همه بازنده اند و برنده­ای در این بین، وجود ندارد.